Układ nerwowy: Różnice pomiędzy wersjami

Z M.O.W.A.
WizualnieWikikod
mNie podano opisu zmian
 
(Nie pokazano 66 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 8: Linia 8:
<hr>
<hr>
<gallery>
<gallery>
File:TE-Nervous_system_diagram.svg
File:TE-Nervous_system_diagram.svg|Układ nerwowy człowieka
File:Central nervous system.svg|thumb|170px|1) [[mózg]]<br />2) ośrodkowy układ nerwowy<br />3) [[rdzeń kręgowy]]
File:Nervous_system_diagram-en.svg|Obwodowy układ nerwowy
File:Gray839.png|Autonomiczny układ nerwowy
File:Autonomic_and_Somatic_Nervous_System.png|Reprezentacja roli i zależności somatycznego i autonomicznego układu nerwowego
File:Spinal_nerve_Sympathetic_ganglion_multilingual.svg|Przebieg nerwu: 6. Korzeń brzuszny, 13. Gałąź łącząca biała, 17. Zwój przykręgowy. Stąd możliwe są trzy drogi: 16. Gałąź międzyzwojowa, 14. Gałąź łącząca szara, 18. Zwój przedkręgowy.
</gallery><hr>
</gallery><hr>
== [[Centralny (ośrodkowy) układ nerwowy]] ==
== [[Centralny (ośrodkowy) układ nerwowy]] ==
Linia 14: Linia 19:
=== [[Mózgowie]] ===
=== [[Mózgowie]] ===
'''[[Mózgowie]]''' (łac. encephalon; ang. brain, рус. [[Головной мозг]]).
'''[[Mózgowie]]''' (łac. encephalon; ang. brain, рус. [[Головной мозг]]).
* '''[[Móżdżek]]''' (łac. i ang. cerebellum).
 
* '''[[Pień mózgu]]''' (łac. truncus cerebri; ang. brain stem).
==== [[Pień mózgu]] ====
** '''[[Rdzeń przedłużony]]''' (opuszka; łac. i ang. medulla oblongata), w którym znajdują się ośrodki kierujące odruchami bezwarunkowymi – ośrodki oddechowe, regulujące pracę serca, ciśnienie krwi, ośrodki odpowiedzialne za żucie, połykanie, wydzielanie śliny, ośrodki kojarzeniowe słuchu i równowagi oraz koordynacji ruchowej.
'''[[Pień mózgu]]''' (łac. truncus cerebri; ang. brain stem, рус. [[Мозговой ствол]]).
** '''[[Tyłomózgowie]]''' (łac. rhombencephalon), będący ośrodkiem kontroli, koordynacji i regulacji ruchów, odpowiedzialnym za utrzymanie równowagi ciała. Stanowi odruchowy ośrodek kaszlu, wydzielania śliny, połykania, automatyczne ośrodki oddychania, hamowania skurczów serca, wydzielania potu, naczyniowo-ruchowy i inne.
<gallery>
*** '''[[Tyłomózgowie wtórne (zamózgowie)]]''', z którego powstają móżdżek i most,
File:Brainstem.gif
*** '''[[Rdzeniomózgowie]]''', z którego powstaje rdzeń przedłużony.
File:Gray719.png
** '''[[Most (mózg)|Most]]''' (łac. i ang. pons).
</gallery><hr>
** '''[[Śródmózgowie]]''' (łac. mesencephalon; ang. midbrain), czyli pierwotny ośrodek analizy wzroku i słuchu.
 
* '''[[Mózg]]''' (łac. i ang. cerebrum) lub '''[[Kresomózgowie]]''' (łac. telencephalon, рус. [[Конечный мозг]])):
===== [[Rdzeń przedłużony]] =====
** '''[[Półkule mózgu]]''' (łac. hemisphaeria cerebri; ang. cerebral hemispheres). Dwie półkule pokryte korą mózgową, dzielącą się na płaty:
'''[[Rdzeń przedłużony]]''' (opuszka; łac. i ang. medulla oblongata, рус. [[Продолговатый мозг]]), w którym znajdują się ośrodki kierujące odruchami bezwarunkowymi – ośrodki oddechowe, regulujące pracę serca, ciśnienie krwi, ośrodki odpowiedzialne za żucie, połykanie, wydzielanie śliny, ośrodki kojarzeniowe słuchu i równowagi oraz koordynacji ruchowej.
*** '''[[Płat czołowy]]''' – związany z m.in. pamięcią, uwagą, kontrolą zachowania, planowaniem, hamowaniem reakcji; zawiera również ośrodki ruchowe oraz [[ośrodek Broki|pole Broca]] (zazwyczaj w lewej półkuli), związane z kontrolą ekspresji mowy.
<gallery>
*** '''[[Płat ciemieniowy]]''' – zawiera m.in. ośrodki czucia skórnego, rozumienia i kojarzenia informacji pochodzących ze zmysłów oraz ośrodki uwagi.
File:Medulla_oblongata.gif
*** '''[[Płat potyliczny]]''' – zawiera ośrodki wzrokowe.
File:Medulla_oblongata_and_foramen_magnum_animation_small.gif
*** '''[[Płat skroniowy]]''' – zawiera m.in. ośrodek analizy wrażeń słuchowych ([[ośrodek Wernickego|pole Wernickego]], zazwyczaj w lewej półkuli), a także ośrodki emocji oraz pamięci.
File:1311_Brain_Stem.jpg
** '''[[Międzymózgowie]]''' (łac. i ang. ''diencephalon''), w którym znajdują się ośrodki nerwowe głodu i sytości, [[termoregulacja|termoregulacji]], pragnienia, agresji/ucieczki, [[libido|popędu płciowego]] i instynktu macierzyńskiego.
File:Medulla_Oblongata_and_Cerebellum.svg
</gallery><hr>
 
===== [[Most (mózg)]] =====
'''[[Most (mózg)]]''' (łac. i ang. pons, рус. [[варолиев мост]]).
<gallery>
File:Pons.gif
</gallery><hr>
 
===== [[Śródmózgowie]] =====
'''[[Śródmózgowie]]''' (łac. mesencephalon; ang. midbrain, рус. [[средний мозг]]), czyli pierwotny ośrodek analizy wzroku i słuchu.
<gallery>
File:Brain_Anatomy_-_Mid-Fore-HindBrain.png
File:Midbrain_of_the_Human_Brainstem.svg
</gallery><hr>
 
==== [[Móżdżek]] ====
'''[[Móżdżek]]''' (łac. i ang. cerebellum, рус. [[Мозжечок]]).
<gallery>
File:Cerebellum.gif
</gallery><hr>
 
Schematyczne przedstawienie mózgowia w okresie rozwoju. Po lewej pęcherzyki mózgowe pierwotne, a po prawej wtórne.
<gallery>
File:EmbryonicBrain-pl.svg
File:EmbryonicBrain.svg
</gallery><hr>
 
==== [[Tyłomózgowie]] ====
'''[[Tyłomózgowie]]''' (łac. rhombencephalon, , рус. [[Задний мозг]]), będący ośrodkiem kontroli, koordynacji i regulacji ruchów, odpowiedzialnym za utrzymanie równowagi ciała. Stanowi odruchowy ośrodek kaszlu, wydzielania śliny, połykania, automatyczne ośrodki oddychania, hamowania skurczów serca, wydzielania potu, naczyniowo-ruchowy i inne.
* '''[[Tyłomózgowie wtórne (zamózgowie)]]''' (łac. metencephalon, Вторичный задний мозг (постэнцефалон)), z którego powstają móżdżek i most.
* '''[[Rdzeniomózgowie]]''', z którego powstaje rdzeń przedłużony.
 
<gallery>
File:Gray708.svg|Części [[tyłomózgowie|tyłomózgowia]] <br />1 Wędzidełko zasłony rdzeniowej dolnej<br />2 Splot naczyniówkowy<br />3 Zbiornik móżdżkowo-rdzeniowy<br />4 Kanał centralny<br />5 Pokrywa śródmózgowia<br />6 Konar mózgu<br />7 Wędzidełko zasłony rdzeniowej górnej<br />8 Wyściółka komory czwartej<br />9 Zbiornik mostowy
</gallery><hr>
 
===== [[Tyłomózgowie wtórne (zamózgowie)]] =====
[[Tyłomózgowie wtórne (zamózgowie)]]''' (łac. metencephalon, Вторичный задний мозг (постэнцефалон)), z którego powstają móżdżek i most.
Metencephalon jest embrionalną częścią tylnego mózgu (hindbrain), która różnicuje się w most (pons) i móżdżek (cerebellum). Zawiera część czwartej komory mózgu oraz nerw trójdzielny (CN V), nerw odwodzący (CN VI), nerw twarzowy (CN VII) i część nerwu przedsionkowo-ślimakowego (CN VIII).
 
===== [[Rdzeniomózgowie]] =====
[[Rdzeniomózgowie]] (łac. myelencephalon, eng. afterbrain) – w anatomii człowieka część mózgowia utworzona przez rdzeń przedłużony, który ku górze łączy się z mostem, a ku dołowi przechodzi w rdzeń kręgowy. Granicą jest płaszczyzna przechodząca tuż powyżej miejsc wyjść z rdzenia kręgowego korzeni pierwszego nerwu rdzeniowego szyjnego lub inaczej płaszczyzna przechodząca przez dolny brzeg skrzyżowania piramid.
<gallery>
File:Medulla_oblongata_small.gif
</gallery><hr>
 
==== [[Przodomózgowie]] ====
[[Przodomózgowie]] (łac. prosencephalon, eng. Forebrain, рус. [[Передний мозг]]) – pierwszy z trzech (obok śródmózgowia i tyłomózgowia) pierwotnych pęcherzyków mózgowych, rozwojowa część mózgowia kręgowców.
 
U człowieka w okresie 5. tygodnia rozwoju zarodkowego ulega podziałowi na:
* [[Kresomózgowie]],
* [[Międzymózgowie]].
 
===== [[Międzymózgowie]] =====
'''[[Międzymózgowie]]''' (łac. i ang. ''diencephalon'', рус. [[Промежуточный мозг]], диэнцефалон), w którym znajdują się ośrodki nerwowe głodu i sytości, [[termoregulacja|termoregulacji]], pragnienia, agresji/ucieczki, [[libido|popędu płciowego]] i instynktu macierzyńskiego.
<gallery>
File:Diencephalon_small.gif
</gallery><hr>
Międzymózgowie dzieli się na:
* '''[[Wzgórzomózgowie]]''' (łac. thalamencephalon, рус. Таламический мозг), w skład którego wchodzi [[Nadwzgórze]] (tu szyszynka i uzdeczki), [[Wzgórze]] oraz [[Zawzgórze]],
* '''[[Niskowzgórze]]''' (łac. hypothalamus, рус. гипоталамус), mające dwie grupy neuronów, a mianowicie jądra niskowzgórzowe, mające połączenie z gałką bladą oraz istotą czarną oraz warstwę niepewną, będącą przedłużeniem ku przodowi tworu siatkowatego mózgu,
* '''[[Podwzgórze]]''' (łac. ventriculus tertius, рус. Третий желудочек), tu od strony podstawy mózgowia widoczne są ciała suteczkowate oraz guz popielaty wraz z lejkiem łączącym się z przysadką. Po bokach znajdują się pasma wzrokowe; podwzgórze wytwarza dno i dolną część ściany bocznej komory III.
 
====== [[Wzgórzomózgowie]] ======
[[Wzgórzomózgowie]] (łac. thalamencephalon, рус. Таламический мозг), w skład którego wchodzi [[Nadwzgórze]] (tu szyszynka i uzdeczki), [[Wzgórze]] oraz [[Zawzgórze]].
 
====== [[Niskowzgórze]] ======
[[Niskowzgórze]] (łac. hypothalamus, рус. гипоталамус), mające dwie grupy neuronów, a mianowicie jądra niskowzgórzowe, mające połączenie z gałką bladą oraz istotą czarną oraz warstwę niepewną, będącą przedłużeniem ku przodowi tworu siatkowatego mózgu,
 
====== [[Podwzgórze]] ======
[[Podwzgórze]] (łac. ventriculus tertius, рус. Третий желудочек), tu od strony podstawy mózgowia widoczne są ciała suteczkowate oraz guz popielaty wraz z lejkiem łączącym się z przysadką. Po bokach znajdują się pasma wzrokowe; podwzgórze wytwarza dno i dolną część ściany bocznej komory III.
 
===== [[Mózg, kresomózgowie]] =====
<gallery>
File:Cerebrum_lobes.svg
</gallery>
'''[[Mózg]]''' (łac. i ang. cerebrum) lub '''[[Kresomózgowie]]''' (łac. telencephalon, рус. [[Конечный мозг]]):
* '''[[Półkule mózgu]]''' (łac. hemisphaeria cerebri; ang. cerebral hemispheres). Dwie półkule pokryte korą mózgową, dzielącą się na płaty:
** '''[[Płat czołowy]]''' – związany z m.in. pamięcią, uwagą, kontrolą zachowania, planowaniem, hamowaniem reakcji; zawiera również ośrodki ruchowe oraz [[ośrodek Broki|pole Broca]] (zazwyczaj w lewej półkuli), związane z kontrolą ekspresji mowy.
** '''[[Płat ciemieniowy]]''' – zawiera m.in. ośrodki czucia skórnego, rozumienia i kojarzenia informacji pochodzących ze zmysłów oraz ośrodki uwagi.
** '''[[Płat potyliczny]]''' – zawiera ośrodki wzrokowe.
** '''[[Płat skroniowy]]''' – zawiera m.in. ośrodek analizy wrażeń słuchowych ([[ośrodek Wernickego|pole Wernickego]], zazwyczaj w lewej półkuli), a także ośrodki emocji oraz pamięci.
 
<gallery>
File:Lobes of the brain NL.svg|Półkula mózgu widziana od strony powierzchni górno-bocznej. Widoczne płaty:<br><span style="color:#B4D8EC">✸ </span> [[płat czołowy]]<br><span style="color:#FCFB98">✸</span> [[płat ciemieniowy]]<br><span style="color:#A7BF8F">✸</span> [[płat skroniowy]]<br><span style="color:#F7A6B6">✸</span> [[płat potyliczny]]
</gallery><hr>


=== [[Rdzeń kręgowy]] ===
=== [[Rdzeń kręgowy]] ===
'''[[Rdzeń kręgowy]]''' (łac. medulla spinalis; ang. spinal cord).
'''[[Rdzeń kręgowy]]''' (łac. medulla spinalis; ang. spinal cord).
==== Budowa zewnętrzna ====
Na powierzchni zewnętrznej rdzenia widnieją w linii pośrodkowej dwie bruzdy:
* głębsza szczelina pośrodkowa przednia (łac. fissura mediana anterior) oraz 
* płytsza bruzda pośrodkowa tylna (łac. sulcus medianus posterior).
Dzielą one rdzeń na dwie symetryczne połowy: prawą i lewą.
Dodatkowo, na powierzchni każdej połowy rdzenia zaznacza się:
* od przodu podłużna linia, zwana bruzdą boczną przednią (łac. sulcus lateralis anterior), z której wychodzą korzenie ruchowe nerwów rdzeniowych,
* od tyłu bruzda boczna tylna (łac. sulcus lateralis posterior), wzdłuż której wchodzą do rdzenia korzenie czuciowe nerwów rdzeniowych.
Bruzdy te dzielą każdą połówkę rdzenia na trzy sznury (przedni, boczny i tylny). Ponadto w odcinku szyjnym i początkowym odcinku piersiowym sznur tylny podzielony jest przez bruzdę pośrednią tylną (łac. sulcus intermedius posterior) na leżący przyśrodkowo pęczek smukły (łac. fasciculus gracilis) i leżący bocznie pęczek klinowaty (łac. fasciculus cuneatus).
==== Budowa wewnętrzna ====
===== Istota szara =====
Ułożona jest w charakterystyczny kształt litery H, a jej ramiona oddzielone są od siebie przez sznury (należące do istoty białej). Ramię przednie substancji szarej określa się nazwą rogu przedniego (łac. cornu anterius), tylne rogu tylnego (łac. cornu posterius), ponadto w części piersiowej rdzenia występuje jeszcze róg boczny (łac. cornu laterale). Wymienione rogi tworzą na całym rdzeniu słupy istoty szarej – słup przedni (łac. columna anterior), słup tylny (łac. columna posterior) i słup boczny (łac. columna lateralis w odcinku piersiowym). Między rogami znajduje się istota szara pośrednia (łac. substantia grisea intermedia), podzielić ją można na część środkową i boczną. Do części środkowej należy: istota galaretowata środkowa (łac. substantia gelatinosa centralis), która otacza bezpośrednio kanał środkowy, spoidło szare przednie (łac. commissura grisea anterior) leżące przed istotą galaretowatą środkową i spoidło szare tylne (łac. commissura grisea posterior) leżące poza istotą galaretowatą środkową. Część środkowa przechodzi bez żadnej granicy w część boczną, która sąsiaduje od przodu z rogiem przednim, a od tyłu z rogiem tylnym. Ta część jest bardzo dobrze rozwinięta w odcinku piersiowym rdzenia i tworzy tam róg boczny.
Zasadniczym składnikiem istoty szarej są ciała komórek nerwowych (perikariony i dendryty).
===== Istota biała =====
Należą do niej trzy sznury: przedni, boczny i tylny (łac. funiculus anterior, lateralis et posterior), pooddzielane od siebie wcześniej wspomnianymi bruzdami. Oba sznury przednie łączą się ze sobą przez spoidło białe (łac. commissura alba), leżące pomiędzy spoidłem szarym przednim a dnem szczeliny pośrodkowej przedniej.
Istota biała składa się z pęczków pojedynczych wypustek komórek nerwowych – aksonów.
<hr>
<hr>


== [[Obwodowy układ nerwowy]] ==
== [[Obwodowy układ nerwowy]] ==
'''[[Obwodowy układ nerwowy]]''' (łac. systema nervosum periphericum; ang. peripheral nervous system).
'''[[Obwodowy układ nerwowy]]''' (łac. systema nervosum periphericum; ang. peripheral nervous system, рус. Периферическая нервная система, ПНС).
 
'''Elementy składowe''':
* Zwoje nerwowe:
** Zwoje czaszkowe.
** Zwoje rdzeniowe, czyli międzykręgowe.
** Zwoje współczulne.
** Zwoje przywspółczulne.
* '''[[Nerwy czaszkowe]]'''.
* '''[[Nerwy rdzeniowe]]'''.
* Nerwy układu autonomicznego.
* Zakończenia nerwowe.
 
Czynności obwodowego układu nerwowego można umownie podzielić na dwie kategorie:
* '''Układ nerwowy somatyczny''' (łac. soma — ciało) nastawiony na łączność ze światem zewnętrznym, odbiera z niego różnorodne informacje za pośrednictwem narządów zmysłów oraz zarządza aparatem ruchowym, umożliwiając poruszanie się w przestrzeni i reagowanie w sposób celowy na bodźce zewnętrzne.
* '''Układ nerwowy autonomiczny lub wegetatywny''' (łac. autos — samo- i nomos — prawo, a więc "samorządzący się") - jego rolą jest sprawowanie kontroli nad przemianą materii oraz prawidłowym działaniem narządów wewnętrznych.
 
=== [[Somatyczny układ nerwowy]] ===
=== [[Somatyczny układ nerwowy]] ===
'''[[Somatyczny układ nerwowy]]''' (łac. systema nervosum somaticum; ang. somatic nervous system).
'''[[Somatyczny układ nerwowy]]''' (łac. systema nervosum somaticum; ang. somatic nervous system, рус. Соматическая нервная систе́ма).
==== [[Układ piramidowy]] ====
==== [[Układ ruchowy]] ====
'''[[Układ piramidowy]]''' (łac. systema pyramidale) – część układu nerwowego kontrolująca ruchy dowolne i postawę ciała. Układ piramidowy ma dwie drogi unerwiające ruchowo mięśnie. Pierwsza z nich to droga korowo-jądrowa, która unerwia mięśnie twarzoczaszki, szyi, a także część mięśnia czworobocznego. Druga to droga korowo-rdzeniowa, która unerwia resztę mięśni organizmu.
===== [[Układ piramidowy]] =====
==== [[Układ pozapiramidowy]] ====
'''[[Układ piramidowy]]''' (łac. systema pyramidale, рус. Пирамидная система, пирамидный путь) – część układu nerwowego kontrolująca ruchy dowolne i postawę ciała. Układ piramidowy ma dwie drogi unerwiające ruchowo mięśnie. Pierwsza z nich to droga korowo-jądrowa, która unerwia mięśnie twarzoczaszki, szyi, a także część mięśnia czworobocznego. Druga to droga korowo-rdzeniowa, która unerwia resztę mięśni organizmu.
'''[[Układ pozapiramidowy]]''', '''Układ podkorowy''', '''Układ ruchowy prążkowiowy''' (łac. systema extrapyramidale) wraz z układem piramidowym bierze udział w wykonywaniu przez organizm czynności ruchowej. Jeśli jednak układ piramidowy zajmuje się czynnościami, które wymagają od nas skupienia (np. nauka jazdy na rowerze, nauka pisania), to układ pozapiramidowy powoli przejmuje i automatyzuje czynności, które wcześniej były pod kontrolą układu piramidowego. Układ pozapiramidowy jest więc układem wspomagającym, odciążającym nas od skupiania się nad codziennymi czynnościami, umożliwiający nam pewną automatyzację. Współdziała w wyzwalaniu ruchów dowolnych i regulowaniu napięcia mięśni szkieletowych.
===== [[Układ pozapiramidowy]] =====
=== [[Autonomiczny układ nerwowy]] ===
'''[[Układ pozapiramidowy]]''', '''Układ podkorowy''', '''Układ ruchowy prążkowiowy''' (łac. systema extrapyramidale, рус. Экстрапирамидная система) wraz z układem piramidowym bierze udział w wykonywaniu przez organizm czynności ruchowej. Jeśli jednak układ piramidowy zajmuje się czynnościami, które wymagają od nas skupienia (np. nauka jazdy na rowerze, nauka pisania), to układ pozapiramidowy powoli przejmuje i automatyzuje czynności, które wcześniej były pod kontrolą układu piramidowego. Układ pozapiramidowy jest więc układem wspomagającym, odciążającym nas od skupiania się nad codziennymi czynnościami, umożliwiający nam pewną automatyzację. Współdziała w wyzwalaniu ruchów dowolnych i regulowaniu napięcia mięśni szkieletowych.
'''Autonomiczny (wegetatywny) układ nerwowy''' lub '''Wegetatywny układ nerwowy''' (łac. systema nervosum autonomicum; ang. autonomic (visceral) nervous system).
==== [[Układ czuciowy]] ====
'''[[Układ czuciowy]]''' Сенсорная система (czucia powierzchniowego, czucia głębokiego, narządów zmysłów).
* Układ wzrokowy (analizator wzrokowy, narząd wzroku).
* Słuchowy układ sensoryczny.
* Węchowy układ sensoryczny.
* System sensoryczny smaku.
* Układ somatosensoryczny.
===== Układ wzrokowy =====
(analizator wzrokowy, narząd wzroku)


==== [[Układ współczulny (sympatyczny)]] ====
===== Słuchowy układ sensoryczny =====
'''Układ współczulny''' lub '''Układ sympatyczny''' (łac. pars sympathica; ang. sympathetic nervous system).
===== Węchowy układ sensoryczny =====
===== System sensoryczny smaku =====
===== Układ somatosensoryczny =====


==== [[Układ przywspółczulny (parasympatyczny)]] ====
=== [[Autonomiczny (wegetatywny) układ nerwowy]] ===
'''Układ przywspółczulny''' lub '''Układ parasympatyczny''' (łac. pars parasympathica; ang. parasympathetic nervous system'').
'''Autonomiczny (wegetatywny) układ nerwowy''' lub '''Wegetatywny układ nerwowy''' (łac. systema nervosum autonomicum; ang. autonomic (visceral) nervous system, Рус. Вегетати́вная не́рвная систе́ма, ВНС, автономная нервная система, ганглионарная нервная система).


==== [[Układ enteryczny]] ====
==== [[Układ współczulny (sympatyczny, pobudzający)]] ====
'''[[Układ enteryczny]]''' (układ żołądkowo-jelitowy; jelitowy układ nerwowy; ang. ''Enteric nervous system'').
'''Układ współczulny''', '''Układ sympatyczny''' lub '''Układ pobudzający''' (łac. pars sympathica; ang. sympathetic nervous system, рус. Симпатическая нервная система) odpowiada przede wszystkim za mobilizację organizmu. Zachowuje stałą aktywność, umożliwiającą utrzymanie homeostazy.


==== [[Układ przywspółczulny (parasympatyczny, cholinergiczny)]] ====
'''Układ przywspółczulny''', '''Układ parasympatyczny''' lub '''Układ cholinergiczny''' (łac. pars parasympathica, systema parasympathicum; ang. parasympathetic nervous system, рус. Парасимпатическая нервная система) – podukład autonomicznego układu nerwowego odpowiedzialny za odpoczynek organizmu i poprawę trawienia.
==== [[Układ enteryczny (metasympatyczny, wisceralny)]] ====
'''Układ enteryczny''', '''Metasympatyczny układ nerwowy''' lub '''Układ wisceralny''' czy '''Wisceralny układ sensoryczny''' (eng. Enteric nervous system, The metasympathetic system, рус. Метасимпатическая нервная система, МНС, Энтеральная нервная система, Висцеральная нервная система или Висцеральная сенсорная система):
* Układ żołądkowo-jelitowy.
* Jelitowy układ nerwowy.
* Kardiometasympatyczny układ nerwowy.
* Układ nerwowy cewkowo-współczulny.
'''Wisceralny układ sensoryczny''' to układ receptorów narządów wewnętrznych (interoreceptorów).
Wisceralny układ czuciowy odbiera zmiany w środowisku wewnętrznym organizmu i zaopatruje ośrodkowy i autonomiczny układ nerwowy w informacje niezbędne do odruchowej regulacji pracy wszystkich narządów wewnętrznych.
'''Funkcje interoreceptorów:'''
* postrzeganie zmian w środowisku wewnętrznym organizmu;
* udział w regulacji pracy narządów wewnętrznych;
* zapewnienie wzajemnego połączenia w pracy narządów wewnętrznych;
* utrzymanie homeostazy;
* powstawanie reakcji ochronno-adaptacyjnych.
'''Struktura wisceralnego układu sensorycznego'''
* Część obwodowa: receptory narządów wewnętrznych (mechanoreceptory, chemoreceptory, termoreceptory).
* Dział okablowania:
** włókna czuciowe (aferentne) nerwów rdzeniowych i czaszkowych;
** wstępujące odcinki rdzenia kręgowego;
** ośrodki zlokalizowane w rdzeniu kręgowym, tułowiu i jądrach podkorowych mózgu.
* Podział centralny: obszary czuciowe kory mózgowej.
<hr>
<hr>


== Bibliografia ==
== Bibliografia ==
# Andrei Zhalevich. ŚwiatoRazumienie. Wrocław, 2023.
# Andrei Zhalevich. '''[https://zhalevich.com/trakt-swietarazum_pl.html ŚWIATOROZUMIENIE. Poszukiwanie głębokich znaczeń, odkrycie pierwotnych przyczyn i wyższych przeznaczeń]'''. - Wrocław: Zhalevich.Com, 2023 r.
# Adam Bochenek, Michał Reicher. Anatomia człowieka T.I. Warszawa: PZWL, 1968.
# Adam Bochenek, Michał Reicher. Anatomia człowieka T.I. Warszawa: PZWL, 1968.
# Michał Reicher. Anatomia ogólna: kości, stawy i więzadła, mięśnie. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1990.
# Michał Reicher. Anatomia ogólna: kości, stawy i więzadła, mięśnie. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1990.
Linia 67: Linia 229:
# https://pl.wikipedia.org/wiki/Ośrodkowy_układ_nerwowy
# https://pl.wikipedia.org/wiki/Ośrodkowy_układ_nerwowy
# https://pl.wikipedia.org/wiki/Obwodowy_układ_nerwowy
# https://pl.wikipedia.org/wiki/Obwodowy_układ_nerwowy
# https://pl.wikipedia.org/wiki/Somatyczny_układ_nerwowy
# https://pl.wikipedia.org/wiki/Autonomiczny_układ_nerwowy
# https://pl.wikipedia.org/wiki/Układ_współczulny
# https://pl.wikipedia.org/wiki/Układ_przywspółczulny
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Нервная_система
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Нервная_система
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Центральная_нервная_система
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Центральная_нервная_система
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Периферическая_нервная_система
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Периферическая_нервная_система
 
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Вегетативная_нервная_система
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Симпатическая_нервная_система
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Парасимпатическая_нервная_система
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Метасимпатическая_нервная_система
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Энтеральная_нервная_система
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Соматическая_нервная_система
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Пирамидная_система
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Экстрапирамидная_система
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Сенсорная_система
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Зрительная_система
# https://be.wikipedia.org/wiki/Нервовая_сістэма
# https://be.wikipedia.org/wiki/Нервовая_сістэма
# https://fizjoterapeuty.pl/uklad-nerwowy/uklad-nerwowy-podstawowe-informacje.html
# https://fizjoterapeuty.pl/uklad-nerwowy/uklad-nerwowy-podstawowe-informacje.html
# https://fizjoterapeuty.pl/uklad-nerwowy/osrodkowy-uklad-nerwowy.html
# https://fizjoterapeuty.pl/uklad-nerwowy/obwodowy-uklad-nerwowy.html
# https://fizjoterapeuty.pl/uklad-nerwowy/nerwy-czaszkowe.html
# https://fizjoterapeuty.pl/uklad-nerwowy/nerwy-rdzeniowe.html
<hr>
<hr>
[[Category:Układ nerwowy]]
[[Category:Układ nerwowy]]
[[Category:Organizm]]
[[Category:Organizm]]

Aktualna wersja na dzień 17:31, 15 lis 2025

MOWA : Język polski | Света-Мова | Русский язык

Układ nerwowy (łac. systema nervosum; ang. nervous system, літ. Нервовая сістэма, рус. Нервная система).

  • Układ nerwowy człowieka

    Układ nerwowy człowieka

  • 1) mózg 2) ośrodkowy układ nerwowy 3) rdzeń kręgowy

    1) mózg
    2) ośrodkowy układ nerwowy
    3) rdzeń kręgowy

  • Obwodowy układ nerwowy

    Obwodowy układ nerwowy

  • Autonomiczny układ nerwowy

    Autonomiczny układ nerwowy

  • Reprezentacja roli i zależności somatycznego i autonomicznego układu nerwowego

    Reprezentacja roli i zależności somatycznego i autonomicznego układu nerwowego

  • Przebieg nerwu: 6. Korzeń brzuszny, 13. Gałąź łącząca biała, 17. Zwój przykręgowy. Stąd możliwe są trzy drogi: 16. Gałąź międzyzwojowa, 14. Gałąź łącząca szara, 18. Zwój przedkręgowy.

    Przebieg nerwu: 6. Korzeń brzuszny, 13. Gałąź łącząca biała, 17. Zwój przykręgowy. Stąd możliwe są trzy drogi: 16. Gałąź międzyzwojowa, 14. Gałąź łącząca szara, 18. Zwój przedkręgowy.

Centralny (ośrodkowy) układ nerwowy

Ośrodkowy układ nerwowy, centralny układ nerwowy (łac. systema nervosum centrale, OUN, CUN, CNS od ang. central nervous system, літ. Цэнтральная нервовая сістэма, рус. Центральная нервная система , ЦНС).

Mózgowie

Mózgowie (łac. encephalon; ang. brain, рус. Головной мозг).

Pień mózgu

Pień mózgu (łac. truncus cerebri; ang. brain stem, рус. Мозговой ствол).

Rdzeń przedłużony

Rdzeń przedłużony (opuszka; łac. i ang. medulla oblongata, рус. Продолговатый мозг), w którym znajdują się ośrodki kierujące odruchami bezwarunkowymi – ośrodki oddechowe, regulujące pracę serca, ciśnienie krwi, ośrodki odpowiedzialne za żucie, połykanie, wydzielanie śliny, ośrodki kojarzeniowe słuchu i równowagi oraz koordynacji ruchowej.

Most (mózg)

Most (mózg) (łac. i ang. pons, рус. варолиев мост).

Śródmózgowie

Śródmózgowie (łac. mesencephalon; ang. midbrain, рус. средний мозг), czyli pierwotny ośrodek analizy wzroku i słuchu.

Móżdżek

Móżdżek (łac. i ang. cerebellum, рус. Мозжечок).

Schematyczne przedstawienie mózgowia w okresie rozwoju. Po lewej pęcherzyki mózgowe pierwotne, a po prawej wtórne.

Tyłomózgowie

Tyłomózgowie (łac. rhombencephalon, , рус. Задний мозг), będący ośrodkiem kontroli, koordynacji i regulacji ruchów, odpowiedzialnym za utrzymanie równowagi ciała. Stanowi odruchowy ośrodek kaszlu, wydzielania śliny, połykania, automatyczne ośrodki oddychania, hamowania skurczów serca, wydzielania potu, naczyniowo-ruchowy i inne.

  • Części tyłomózgowia 1 Wędzidełko zasłony rdzeniowej dolnej 2 Splot naczyniówkowy 3 Zbiornik móżdżkowo-rdzeniowy 4 Kanał centralny 5 Pokrywa śródmózgowia 6 Konar mózgu 7 Wędzidełko zasłony rdzeniowej górnej 8 Wyściółka komory czwartej 9 Zbiornik mostowy

    Części tyłomózgowia
    1 Wędzidełko zasłony rdzeniowej dolnej
    2 Splot naczyniówkowy
    3 Zbiornik móżdżkowo-rdzeniowy
    4 Kanał centralny
    5 Pokrywa śródmózgowia
    6 Konar mózgu
    7 Wędzidełko zasłony rdzeniowej górnej
    8 Wyściółka komory czwartej
    9 Zbiornik mostowy

Tyłomózgowie wtórne (zamózgowie)

Tyłomózgowie wtórne (zamózgowie) (łac. metencephalon, Вторичный задний мозг (постэнцефалон)), z którego powstają móżdżek i most. Metencephalon jest embrionalną częścią tylnego mózgu (hindbrain), która różnicuje się w most (pons) i móżdżek (cerebellum). Zawiera część czwartej komory mózgu oraz nerw trójdzielny (CN V), nerw odwodzący (CN VI), nerw twarzowy (CN VII) i część nerwu przedsionkowo-ślimakowego (CN VIII).

Rdzeniomózgowie

Rdzeniomózgowie (łac. myelencephalon, eng. afterbrain) – w anatomii człowieka część mózgowia utworzona przez rdzeń przedłużony, który ku górze łączy się z mostem, a ku dołowi przechodzi w rdzeń kręgowy. Granicą jest płaszczyzna przechodząca tuż powyżej miejsc wyjść z rdzenia kręgowego korzeni pierwszego nerwu rdzeniowego szyjnego lub inaczej płaszczyzna przechodząca przez dolny brzeg skrzyżowania piramid.

Przodomózgowie

Przodomózgowie (łac. prosencephalon, eng. Forebrain, рус. Передний мозг) – pierwszy z trzech (obok śródmózgowia i tyłomózgowia) pierwotnych pęcherzyków mózgowych, rozwojowa część mózgowia kręgowców.

U człowieka w okresie 5. tygodnia rozwoju zarodkowego ulega podziałowi na:

Międzymózgowie

Międzymózgowie (łac. i ang. diencephalon, рус. Промежуточный мозг, диэнцефалон), w którym znajdują się ośrodki nerwowe głodu i sytości, termoregulacji, pragnienia, agresji/ucieczki, popędu płciowego i instynktu macierzyńskiego.

Międzymózgowie dzieli się na:

  • Wzgórzomózgowie (łac. thalamencephalon, рус. Таламический мозг), w skład którego wchodzi Nadwzgórze (tu szyszynka i uzdeczki), Wzgórze oraz Zawzgórze,
  • Niskowzgórze (łac. hypothalamus, рус. гипоталамус), mające dwie grupy neuronów, a mianowicie jądra niskowzgórzowe, mające połączenie z gałką bladą oraz istotą czarną oraz warstwę niepewną, będącą przedłużeniem ku przodowi tworu siatkowatego mózgu,
  • Podwzgórze (łac. ventriculus tertius, рус. Третий желудочек), tu od strony podstawy mózgowia widoczne są ciała suteczkowate oraz guz popielaty wraz z lejkiem łączącym się z przysadką. Po bokach znajdują się pasma wzrokowe; podwzgórze wytwarza dno i dolną część ściany bocznej komory III.
Wzgórzomózgowie

Wzgórzomózgowie (łac. thalamencephalon, рус. Таламический мозг), w skład którego wchodzi Nadwzgórze (tu szyszynka i uzdeczki), Wzgórze oraz Zawzgórze.

Niskowzgórze

Niskowzgórze (łac. hypothalamus, рус. гипоталамус), mające dwie grupy neuronów, a mianowicie jądra niskowzgórzowe, mające połączenie z gałką bladą oraz istotą czarną oraz warstwę niepewną, będącą przedłużeniem ku przodowi tworu siatkowatego mózgu,

Podwzgórze

Podwzgórze (łac. ventriculus tertius, рус. Третий желудочек), tu od strony podstawy mózgowia widoczne są ciała suteczkowate oraz guz popielaty wraz z lejkiem łączącym się z przysadką. Po bokach znajdują się pasma wzrokowe; podwzgórze wytwarza dno i dolną część ściany bocznej komory III.

Mózg, kresomózgowie

Mózg (łac. i ang. cerebrum) lub Kresomózgowie (łac. telencephalon, рус. Конечный мозг):

  • Półkule mózgu (łac. hemisphaeria cerebri; ang. cerebral hemispheres). Dwie półkule pokryte korą mózgową, dzielącą się na płaty:
    • Płat czołowy – związany z m.in. pamięcią, uwagą, kontrolą zachowania, planowaniem, hamowaniem reakcji; zawiera również ośrodki ruchowe oraz pole Broca (zazwyczaj w lewej półkuli), związane z kontrolą ekspresji mowy.
    • Płat ciemieniowy – zawiera m.in. ośrodki czucia skórnego, rozumienia i kojarzenia informacji pochodzących ze zmysłów oraz ośrodki uwagi.
    • Płat potyliczny – zawiera ośrodki wzrokowe.
    • Płat skroniowy – zawiera m.in. ośrodek analizy wrażeń słuchowych (pole Wernickego, zazwyczaj w lewej półkuli), a także ośrodki emocji oraz pamięci.

Rdzeń kręgowy

Rdzeń kręgowy (łac. medulla spinalis; ang. spinal cord).

Budowa zewnętrzna

Na powierzchni zewnętrznej rdzenia widnieją w linii pośrodkowej dwie bruzdy:

  • głębsza szczelina pośrodkowa przednia (łac. fissura mediana anterior) oraz
  • płytsza bruzda pośrodkowa tylna (łac. sulcus medianus posterior).

Dzielą one rdzeń na dwie symetryczne połowy: prawą i lewą. Dodatkowo, na powierzchni każdej połowy rdzenia zaznacza się:

  • od przodu podłużna linia, zwana bruzdą boczną przednią (łac. sulcus lateralis anterior), z której wychodzą korzenie ruchowe nerwów rdzeniowych,
  • od tyłu bruzda boczna tylna (łac. sulcus lateralis posterior), wzdłuż której wchodzą do rdzenia korzenie czuciowe nerwów rdzeniowych.

Bruzdy te dzielą każdą połówkę rdzenia na trzy sznury (przedni, boczny i tylny). Ponadto w odcinku szyjnym i początkowym odcinku piersiowym sznur tylny podzielony jest przez bruzdę pośrednią tylną (łac. sulcus intermedius posterior) na leżący przyśrodkowo pęczek smukły (łac. fasciculus gracilis) i leżący bocznie pęczek klinowaty (łac. fasciculus cuneatus).

Budowa wewnętrzna

Istota szara

Ułożona jest w charakterystyczny kształt litery H, a jej ramiona oddzielone są od siebie przez sznury (należące do istoty białej). Ramię przednie substancji szarej określa się nazwą rogu przedniego (łac. cornu anterius), tylne rogu tylnego (łac. cornu posterius), ponadto w części piersiowej rdzenia występuje jeszcze róg boczny (łac. cornu laterale). Wymienione rogi tworzą na całym rdzeniu słupy istoty szarej – słup przedni (łac. columna anterior), słup tylny (łac. columna posterior) i słup boczny (łac. columna lateralis w odcinku piersiowym). Między rogami znajduje się istota szara pośrednia (łac. substantia grisea intermedia), podzielić ją można na część środkową i boczną. Do części środkowej należy: istota galaretowata środkowa (łac. substantia gelatinosa centralis), która otacza bezpośrednio kanał środkowy, spoidło szare przednie (łac. commissura grisea anterior) leżące przed istotą galaretowatą środkową i spoidło szare tylne (łac. commissura grisea posterior) leżące poza istotą galaretowatą środkową. Część środkowa przechodzi bez żadnej granicy w część boczną, która sąsiaduje od przodu z rogiem przednim, a od tyłu z rogiem tylnym. Ta część jest bardzo dobrze rozwinięta w odcinku piersiowym rdzenia i tworzy tam róg boczny.

Zasadniczym składnikiem istoty szarej są ciała komórek nerwowych (perikariony i dendryty).

Istota biała

Należą do niej trzy sznury: przedni, boczny i tylny (łac. funiculus anterior, lateralis et posterior), pooddzielane od siebie wcześniej wspomnianymi bruzdami. Oba sznury przednie łączą się ze sobą przez spoidło białe (łac. commissura alba), leżące pomiędzy spoidłem szarym przednim a dnem szczeliny pośrodkowej przedniej.

Istota biała składa się z pęczków pojedynczych wypustek komórek nerwowych – aksonów.

Obwodowy układ nerwowy

Obwodowy układ nerwowy (łac. systema nervosum periphericum; ang. peripheral nervous system, рус. Периферическая нервная система, ПНС).

Elementy składowe:

  • Zwoje nerwowe:
    • Zwoje czaszkowe.
    • Zwoje rdzeniowe, czyli międzykręgowe.
    • Zwoje współczulne.
    • Zwoje przywspółczulne.
  • Nerwy czaszkowe.
  • Nerwy rdzeniowe.
  • Nerwy układu autonomicznego.
  • Zakończenia nerwowe.

Czynności obwodowego układu nerwowego można umownie podzielić na dwie kategorie:

  • Układ nerwowy somatyczny (łac. soma — ciało) nastawiony na łączność ze światem zewnętrznym, odbiera z niego różnorodne informacje za pośrednictwem narządów zmysłów oraz zarządza aparatem ruchowym, umożliwiając poruszanie się w przestrzeni i reagowanie w sposób celowy na bodźce zewnętrzne.
  • Układ nerwowy autonomiczny lub wegetatywny (łac. autos — samo- i nomos — prawo, a więc "samorządzący się") - jego rolą jest sprawowanie kontroli nad przemianą materii oraz prawidłowym działaniem narządów wewnętrznych.

Somatyczny układ nerwowy

Somatyczny układ nerwowy (łac. systema nervosum somaticum; ang. somatic nervous system, рус. Соматическая нервная систе́ма).

Układ ruchowy

Układ piramidowy

Układ piramidowy (łac. systema pyramidale, рус. Пирамидная система, пирамидный путь) – część układu nerwowego kontrolująca ruchy dowolne i postawę ciała. Układ piramidowy ma dwie drogi unerwiające ruchowo mięśnie. Pierwsza z nich to droga korowo-jądrowa, która unerwia mięśnie twarzoczaszki, szyi, a także część mięśnia czworobocznego. Druga to droga korowo-rdzeniowa, która unerwia resztę mięśni organizmu.

Układ pozapiramidowy

Układ pozapiramidowy, Układ podkorowy, Układ ruchowy prążkowiowy (łac. systema extrapyramidale, рус. Экстрапирамидная система) wraz z układem piramidowym bierze udział w wykonywaniu przez organizm czynności ruchowej. Jeśli jednak układ piramidowy zajmuje się czynnościami, które wymagają od nas skupienia (np. nauka jazdy na rowerze, nauka pisania), to układ pozapiramidowy powoli przejmuje i automatyzuje czynności, które wcześniej były pod kontrolą układu piramidowego. Układ pozapiramidowy jest więc układem wspomagającym, odciążającym nas od skupiania się nad codziennymi czynnościami, umożliwiający nam pewną automatyzację. Współdziała w wyzwalaniu ruchów dowolnych i regulowaniu napięcia mięśni szkieletowych.

Układ czuciowy

Układ czuciowy Сенсорная система (czucia powierzchniowego, czucia głębokiego, narządów zmysłów).

  • Układ wzrokowy (analizator wzrokowy, narząd wzroku).
  • Słuchowy układ sensoryczny.
  • Węchowy układ sensoryczny.
  • System sensoryczny smaku.
  • Układ somatosensoryczny.
Układ wzrokowy

(analizator wzrokowy, narząd wzroku)

Słuchowy układ sensoryczny
Węchowy układ sensoryczny
System sensoryczny smaku
Układ somatosensoryczny

Autonomiczny (wegetatywny) układ nerwowy

Autonomiczny (wegetatywny) układ nerwowy lub Wegetatywny układ nerwowy (łac. systema nervosum autonomicum; ang. autonomic (visceral) nervous system, Рус. Вегетати́вная не́рвная систе́ма, ВНС, автономная нервная система, ганглионарная нервная система).

Układ współczulny (sympatyczny, pobudzający)

Układ współczulny, Układ sympatyczny lub Układ pobudzający (łac. pars sympathica; ang. sympathetic nervous system, рус. Симпатическая нервная система) odpowiada przede wszystkim za mobilizację organizmu. Zachowuje stałą aktywność, umożliwiającą utrzymanie homeostazy.

Układ przywspółczulny (parasympatyczny, cholinergiczny)

Układ przywspółczulny, Układ parasympatyczny lub Układ cholinergiczny (łac. pars parasympathica, systema parasympathicum; ang. parasympathetic nervous system, рус. Парасимпатическая нервная система) – podukład autonomicznego układu nerwowego odpowiedzialny za odpoczynek organizmu i poprawę trawienia.

Układ enteryczny (metasympatyczny, wisceralny)

Układ enteryczny, Metasympatyczny układ nerwowy lub Układ wisceralny czy Wisceralny układ sensoryczny (eng. Enteric nervous system, The metasympathetic system, рус. Метасимпатическая нервная система, МНС, Энтеральная нервная система, Висцеральная нервная система или Висцеральная сенсорная система):

  • Układ żołądkowo-jelitowy.
  • Jelitowy układ nerwowy.
  • Kardiometasympatyczny układ nerwowy.
  • Układ nerwowy cewkowo-współczulny.

Wisceralny układ sensoryczny to układ receptorów narządów wewnętrznych (interoreceptorów).

Wisceralny układ czuciowy odbiera zmiany w środowisku wewnętrznym organizmu i zaopatruje ośrodkowy i autonomiczny układ nerwowy w informacje niezbędne do odruchowej regulacji pracy wszystkich narządów wewnętrznych.

Funkcje interoreceptorów:

  • postrzeganie zmian w środowisku wewnętrznym organizmu;
  • udział w regulacji pracy narządów wewnętrznych;
  • zapewnienie wzajemnego połączenia w pracy narządów wewnętrznych;
  • utrzymanie homeostazy;
  • powstawanie reakcji ochronno-adaptacyjnych.

Struktura wisceralnego układu sensorycznego

  • Część obwodowa: receptory narządów wewnętrznych (mechanoreceptory, chemoreceptory, termoreceptory).
  • Dział okablowania:
    • włókna czuciowe (aferentne) nerwów rdzeniowych i czaszkowych;
    • wstępujące odcinki rdzenia kręgowego;
    • ośrodki zlokalizowane w rdzeniu kręgowym, tułowiu i jądrach podkorowych mózgu.
  • Podział centralny: obszary czuciowe kory mózgowej.

Bibliografia

  1. Andrei Zhalevich. ŚWIATOROZUMIENIE. Poszukiwanie głębokich znaczeń, odkrycie pierwotnych przyczyn i wyższych przeznaczeń. - Wrocław: Zhalevich.Com, 2023 r.
  2. Adam Bochenek, Michał Reicher. Anatomia człowieka T.I. Warszawa: PZWL, 1968.
  3. Michał Reicher. Anatomia ogólna: kości, stawy i więzadła, mięśnie. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1990.
  4. Thieme Atlas of Anatomy: General Anatomy and Musculoskeletal System. Thieme. 2006.
  5. Синельников Р. Д., Синельников Я. Р. Атлас анатомии человека. — 2-е. — М.: Медицина, 1996.
  6. https://en.wikipedia.org/wiki/Nervous_system
  7. https://pl.wikipedia.org/wiki/Układ_nerwowy
  8. https://pl.wikipedia.org/wiki/Układ_nerwowy_człowieka
  9. https://pl.wikipedia.org/wiki/Ośrodkowy_układ_nerwowy
  10. https://pl.wikipedia.org/wiki/Obwodowy_układ_nerwowy
  11. https://pl.wikipedia.org/wiki/Somatyczny_układ_nerwowy
  12. https://pl.wikipedia.org/wiki/Autonomiczny_układ_nerwowy
  13. https://pl.wikipedia.org/wiki/Układ_współczulny
  14. https://pl.wikipedia.org/wiki/Układ_przywspółczulny
  15. https://ru.wikipedia.org/wiki/Нервная_система
  16. https://ru.wikipedia.org/wiki/Центральная_нервная_система
  17. https://ru.wikipedia.org/wiki/Периферическая_нервная_система
  18. https://ru.wikipedia.org/wiki/Вегетативная_нервная_система
  19. https://ru.wikipedia.org/wiki/Симпатическая_нервная_система
  20. https://ru.wikipedia.org/wiki/Парасимпатическая_нервная_система
  21. https://ru.wikipedia.org/wiki/Метасимпатическая_нервная_система
  22. https://ru.wikipedia.org/wiki/Энтеральная_нервная_система
  23. https://ru.wikipedia.org/wiki/Соматическая_нервная_система
  24. https://ru.wikipedia.org/wiki/Пирамидная_система
  25. https://ru.wikipedia.org/wiki/Экстрапирамидная_система
  26. https://ru.wikipedia.org/wiki/Сенсорная_система
  27. https://ru.wikipedia.org/wiki/Зрительная_система
  28. https://be.wikipedia.org/wiki/Нервовая_сістэма
  29. https://fizjoterapeuty.pl/uklad-nerwowy/uklad-nerwowy-podstawowe-informacje.html
  30. https://fizjoterapeuty.pl/uklad-nerwowy/osrodkowy-uklad-nerwowy.html
  31. https://fizjoterapeuty.pl/uklad-nerwowy/obwodowy-uklad-nerwowy.html
  32. https://fizjoterapeuty.pl/uklad-nerwowy/nerwy-czaszkowe.html
  33. https://fizjoterapeuty.pl/uklad-nerwowy/nerwy-rdzeniowe.html
Źródło: „https://www.zhalevich.com/wiki/index.php?title=Układ_nerwowy&oldid=3883”