Masaż tensegracyjny
MOWA : Język polski | Свята-Мова | Русский язык
Masaż tensegracyjny (літ. Тэнсэграцыйны масаж, рус. Тенсеграционный массаж) stworzyli genialny polscy fizjoterapeuci, profesorowie AWF we Wrocławiu Krzysztof Kassolik i Waldemar Andrzejewski. Masaż tensegracyjny opiera swoje założenia na koncepcji tensegracji, która zakłada, że tkanki miękkie poprzez kompresję lub rozciąganie oddziałują wzajemnie na siebie. Tensegracja (z ang. tension – napięcie oraz integrity) oznacza dokładnie integralność, niepodzielność.
Problemy i dysfunkcje pacjenta rozpatruje się całościowo, zwraca uwagę nie tylko na miejsce bólu, ale na rozkład napięć w całym ciele. Masaż tensegracyjny polega na wykonywaniu ucisków (miejsce i siłę ucisku dobiera fizjoterapeuta indywidualnie do stanu pacjenta), zabieg rozpoczyna się od miejsc najodleglejszych od źródła dolegliwości.
-
1. Układ mięśnia najszerszego grzbietu
-
2. Układ mięśnia piersiowego większego
-
3. Układ mięśnia zębatego przedniego
-
4. Układ więzadła krzyżowo-guzowego
Układ mięśnia najszerszego grzbietu

1. UKŁAD MIĘŚNIA NAJSZERSZEGO GRZBIETU
Ocena palpacyjna i badanie stanu układu:
- Warga zewnętrzna grzebienia talerza kości biodrowej (Przyczep początkowy tzw. „dolny” mięśnia najszerszego grzbietu).
- Boczna powierzchnia wyrostków kolczystych Th5, Th6, Th7 (Przyczep początkowy tzw. „górny” mięśnia najszerszego grzbietu).
- Boczna powierzchnia kości piętowej (Przyczep troczka górnego mięśni strzałkowych).
- Kość grochowata (Przyczep mięśnia zginacza łokciowego nadgarstka).
Skład i podukłady układu najszerszego grzbietu:
- Warga zewnętrzna grzebienia talerza kości biodrowej.
- Mięsień najszerszy grzbietu: głaskanie, przemieszczanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Powierzchowna warstwa mięśnia pośladkowego wielkiego: ugniatanie.
- Tylna część Pasmo biodrowo-piszczelowe: głaskanie, rozcieranie.
- Boczna powierzchnia wyrostka kolczystego Th5, Th6, Th7.
- Mięsień najszerszy grzbietu: głaskanie, przemieszczanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Boczna powierzchnia kości piętowej.
- Troczek górny mięśni strzałkowych (grupa_boczna_mięśni_goleni): głaskanie, rozcieranie.
- Przegroda międzymięśniowa tylna podudzia: głaskanie, rozcieranie.
- Kość grochowata.
- Mięsień zginacz łokciowy i promieniowy nadgarstka, Mięsień dłoniowy długi: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Rozcięgno dłoniowe, Mięśnie kłębu kciuka i kłębika palca małego: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Przegroda międzymięśniowa przyśrodkowa ramienia: głaskanie, rozcieranie.
Masaż układu mięśnia najszerszego grzbietu.
- Troczek górny mięśni strzałkowych: głaskanie, rozcieranie.
- Przegroda międzymięśniowa tylna podudzia: głaskanie, rozcieranie.
- Tylna część Pasmo biodrowo-piszczelowe: głaskanie, rozcieranie.
- Powierzchowna warstwa mięśnia pośladkowego wielkiego: ugniatanie.
- Rozcięgno dłoniowe, Mięśnie kłębu kciuka i kłębika palca małego: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień zginacz łokciowy i promieniowy nadgarstka, Mięsień dłoniowy długi: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Przegroda międzymięśniowa przyśrodkowa ramienia: głaskanie, rozcieranie.
- Mięsień najszerszy grzbietu: głaskanie, przemieszczanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
Zaburzenie rozkładu napięcia w tym układzie może prowadzić do:
- bólu bocznej części kolana, w miejscu przyczepu pasma biodrowo piszczelowego,
- bólu na tylno-bocznej części grzebienia talerza biodrowego,
- bólu na wyrostku kolczystym Th6-Th7,
- bólu na nadkłykciu przyśrodkowym kości ramiennej (łokieć golfisty),
- zaburzenia funkcji nerwu łokciowego i tętnicy łokciowej (zaburzenia czucia, zaburzenia funkcji zginaczy przedramienia).
Układ mięśnia piersiowego większego

2. UKŁAD MIĘŚNIA PIERSIOWEGO WIĘKSZEGO
Ocena palpacyjna i badanie stanu układu:
- Grzebień guzka większego kości ramiennej (Przyczep mięśnia piersiowego większego).
- Powierzchnia przyśrodkowa kolca biodrowego przedniego górnego czyli na kolcu biodrowym przednim górnym (Przyczep więzadła pachwinowego).
- Guzowatość (na podstawie) pierwszej kości śródstopia i kości klinowatej przyśrodkowej (Przyczep mięśnia strzałkowego długiego).
Skład i podukłady układu piersiowego większego
- Grzebień guzka większego kości ramiennej.
- Mięsień piersiowy większy: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień naramienny, część tylna i przednia: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień czworoboczny grzbietu, część wstępująca, poprzeczna i zstępująca: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień pochyły przedni: głaskanie, rozcieranie.
- Powierzchnia przyśrodkowa kolca biodrowego przedniego górnego.
- Więzadło pachwinowe: rozcieranie punktowe na kolcu biodrowym przednim górnym.
- Naprężacz powięzi szerokiej: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Powięź powierzchowna brzucha: głaskanie, przemieszczanie, rolowanie.
- Przednia część Pasmo biodrowo-piszczelowe: głaskanie, rozcieranie.
- Guzowatość pierwszej kości śródstopia i kości klinowatej przyśrodkowej.
- Mięsień strzałkowy długi i krótki: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Przegroda międzymięśniowa przednia podudzia: głaskanie, rozcieranie.
Masaż układu mięśnia piersiowego większego.
- Mięsień strzałkowy długi i krótki: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Przegroda międzymięśniowa przednia podudzia: głaskanie, rozcieranie.
- Przednia część Pasmo biodrowo-piszczelowe: głaskanie, rozcieranie.
- Naprężacz powięzi szerokiej: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Więzadło pachwinowe: rozcieranie punktowe na kolcu biodrowym przednim górnym.
- Powięź powierzchowna brzucha: głaskanie, przemieszczanie, rolowanie.
- Mięsień czworoboczny grzbietu, część wstępująca, poprzeczna i zstępująca: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień naramienny, część tylna i przednia: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień pochyły przedni: głaskanie, rozcieranie.
- Mięsień piersiowy większy: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
Zaburzenie rozkładu napięcia w tym układzie może prowadzić do:
- bólu w okolicy kości klinowatej przyśrodkowej i guzowatości I kości śródstopia, bólu w okolicy głowy kości strzałkowej,
- bólu w obrębie pachwiny z zaburzeniami czucia na przednio-bocznej powierzchni uda w wyniku ucisku nerwu skórno-bocznego uda przez więzadło pachwinowe,
- bólu na grzebieniu guzka większego kości ramiennej (może promieniować na brzeg boczny łopatki,
- bólu barku.
- ład mięśnia zębatego przedniego.
Układ mięśnia zębatego przedniego

3. UKŁAD MIĘŚNIA ZĘBATEGO PRZEDNIEGO
Ocena palpacyjna i badanie stanu układu:
- Kąt górny łopatki (zęby górne mięśnia zębatego przedniego, mięsień równoległoboczny mniejszy, mięsień nadgrzebieniowy i mięsień dźwigacz łopatki).
- Wyrostek kruczy łopatki (głowa krótka mięśnia dwugłowego ramienia, mięsień piersiowy mniejszy, mięsień kruczo-ramienny, więzadło kruczo-obojczykowe, więzadło kruczo-ramienne i więzadło kruczo-barkowe).
- Guzek większy kości ramiennej (mięsień nadgrzebieniowy, mięsień podgrzebieniowy, mięsień obły mniejszy).
- Górna powierzchnia krętarza większego kości udowej (mięsień pośladkowy średni, mięsień pośladkowy mały, mięsień obszerny boczny, mięsień gruszkowaty, mięsień zasłaniacz zewnętrzny, mięsień zasłaniacz wewnętrzny, mięśnie bliźniacze górny i dolny).
- (Nad)Kłykieć boczny kości ramiennej (mięsień prostownik promieniowy długi nadgarstka, mięsień prostownik promieniowy krótki nadgarstka, mięsień odwracacz przedramienia, mięsień prostownik palców, mięsień prostownik palca małego, mięsień prostownik łokciowy nagdarstka, więzadło poboczne stawu łokciowego, przegroda międzymięśniowa boczna ramienia).
Skład i podukłady układu mięśnia zębatego przedniego
- Kąt górny łopatki.
- Mięsień zębaty przedni (Część górna - przyczep: Kąt górny łopatki): przemieszczanie).
- Mięsień nadgrzebieniowy: glaskanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień równoległoboczny mały: głaskanie, rozcieranie.
- Mięsień dźwigacz łopatki (przyczep): głaskanie, rozcieranie, ugniatanie.
- (Mięsień obły mniejszy (przyczep): glaskanie, rozcieranie, ugniatanie).
- (Mięsień najszerszy grzbietu ma przyczep, ale nie tutaj nie pracujemy)
- Wyrostek kruczy łopatki.
- Mięsień zębaty przedni (Część górna - przyczep: Kąt górny łopatki): przemieszczanie).
- Mięsień piersiowy mniejszy: przemieszczanie.
- Mięsień kruczo-ramienny: głaskanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień dwugłowy ramienia (Głowa krótka): głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Guzek większy kości ramiennej.
- Mięsień zębaty przedni (Pozostała część): przemieszczanie).
- Mięsień równoległoboczny wielki: głaskanie, rozcieranie.
- Mięsień podgrzebieniowy: glaskanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień obły mniejszy (przyczep: Kąt górny łopatki): glaskanie, rozcieranie, ugniatanie).
- Mięsień nadgrzebieniowy: glaskanie, rozcieranie, ugniatanie.
- (Nad)Kłykieć boczny kości ramiennej.
- Mięsień nadgrzebieniowy: glaskanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień naramienny, część środkowa: glaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Przegroda międzymięśniowa boczna ramienia: głaskanie, rozcieranie.
- Mięsień ramienno-promieniowy i odwracacz przedramienia: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień prostownik promieniowy krótki i długi nadgarstka, Mięsień prostownik łokciowy nadgarstka, Mięsień prostownik palca małego, Mięsień prostownik palców i Mięsień łokciowy.
- Górna powierzchnia krętarza większego kości udowej.
- Mięsień zębaty przedni: przemieszczanie.
- Mięsień czworoboczny lędźwi: punktowe rozcieranie stroną boczną dłoni pomiędzy talerzem biodrowym a zebrami.
- Mięsień biodrowy: punktowe rozcieranie na krętarzu mniejszym kości udowej.
- Mięsień gruszkowaty: ugniatanie.
- Mięsień pośladkowy średni: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
Masaż układu mięśnia zębatego przedniego Ocena palpacyjna i badanie stanu układu:
- Mięsień pośladkowy średni: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Więzadło biodrowo-lędźwiowe: głaskanie, rozcieranie.
- Mięsień biodrowy: punktowe rozcieranie na krętarzu mniejszym kości udowej.
- Mięsień gruszkowaty: ugniatanie.
- Powięź piersiowo-lędźwiowa: głaskanie, rozcieranie.
- Mięsień czworoboczny lędźwi: punktowe rozcieranie stroną boczną dłoni pomiędzy talerzem biodrowym a zebrami.
- Mięsień dwugłowy ramienia (Głowa krótka): głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień kruczo-ramienny: głaskanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień piersiowy mniejszy: przemieszczanie.
- Mięsień ramienno-promieniowy i odwracacz przedramienia: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Przegroda międzymięśniowa boczna ramienia: głaskanie, rozcieranie.
- Mięsień naramienny, część środkowa: glaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień nadgrzebieniowy: glaskanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień obły mniejszy: glaskanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień podgrzebieniowy: glaskanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień równoległoboczny wielki i mały: głaskanie, rozcieranie.
- Mięsień dźwigacz łopatki: głaskanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień zębaty przedni: przemieszczanie.
Zaburzenie rozkładu napięcia w tym układzie może prowadzić do:
- bólu na krętarzu większym,
- zaburzenia funkcji tętnicy pośladkowej górnej i dolnej (zaburzenie ukrwienia mięśni pośladkowych, zaburzenie ukrwienia nerwu kulszowego),
- bólu w okolicy lędźwiowo-krzyżowej, nasilającego się przy próbie wyprostowania się (ból spowodowany wzmożonym napięciem spoczynkowym mięśnia czworobocznego lędźwi i mięśnia biodrowo-lędźwiowego),
- zaburzenia funkcji nerwu promieniowego przebijającego się przez przegrodę między- mięśniową boczną ramienia,
- uczucia niemożności wykonania głębszego wdechu w wyniku zwiększonego napięcia mięśnia zębatego,
- zaburzenia ukrwienia mięśnia naramiennego (spowodowane uciskiem tętnicy okala-
- jącej przedniej ramienia przez mięsień kruczo-ramienny),
- uczucia kłucia w przedniej części klatki piersiowej z bólem pod obojczykiem i osła bieniem w kończynie górnej oraz zaburzeniem czucia w dole pachowym (z powodu
- podrażnienia unerwiającego tę okolicę nerwu mięśniowo-skórnego).
- bólu na kącie górnym łopatki,
- bólu na guzku większym kości ramiennej,
- bólu na guzkach tylnych wyrostków poprzecznych C1-C4,
- bólu na nadkłykciu bocznym kości ramiennej (łokieć tenisisty) i ewentualnego mrowienia powierzchni grzbietowych dwóch pierwszych palców ręki (w wyniku zaburzenia funkcji nerwu promieniowego, którego gałązka głęboka przebiega pod mięśniem odwracaczem przedramienia),
- bólu w obrębie barku z ewentualnym zaburzeniem czucia w okolicy naramiennej (z powodu podrażnienia nerwu pachowego przebiegającego w pobliżu mięśni obłych).
Układ więzadła krzyżowo-guzowego

4. UKŁAD WIĘZADŁA KRZYŻOWO-GUZOWEGO
Ocena palpacyjna i badanie stanu układu:
- Boczna powierzchnia kości krzyżowej (więzadło krzyżowo-guzowe).
- Kolec biodrowy tylny górny (więzadło krzyżowo-guzowe, boczna krawędź mięśnia prostownika grzbietu).
- Kresa chropawa kości udowej (głowa krótka mięśnia dwugłowego uda, mięsień przywodziciel wielki).
- Kresa karkowa dolna kości potylicznej (m. in.: mięsień prostownik grzbietu, mięsień czworoboczny grzbietu).
Skład i podukłady układu więzadła krzyżowo-guzowego
- Boczna powierzchnia kości krzyżowej.
- Więzadło krzyżowo-guzowe: głaskanie, rozcieranie.
- Mięsień prostownik grzbietu (mięsień najdłuższy i pasmo biodrowo-żebrowe): głaskanie, przemieszczanie rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień pośladkowy wielki: ugniatanie.
- Kolec biodrowy tylny górny.
- Mięsień prostownik grzbietu (mięsień najdłuższy i pasmo biodrowo-żebrowe): głaskanie, przemieszczanie rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień pośladkowy wielki: ugniatanie.
- Kresa chropawa kości udowej.
- Mięsień przywodziciel wielki: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień dwugłowy uda (Głowa krótwa), półścięgnisty, półbłoniasty: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień podkolanowy: rozcieranie.
- Mięsień brzuchaty łydki: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień przywodziciel wielki: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Kresa karkowa dolna kości potylicznej.
- Mięsień prostownik grzbietu (mięsień najdłuższy i pasmo biodrowo-żebrowe): głaskanie, przemieszczanie rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięśnie pochyłe: rozcieranie.
Masaż układu więzadła krzyżowo-guzowego:
- Mięsień pośladkowy wielki: ugniatanie.
- Mięsień dwugłowy uda (Głowa krótwa), półścięgnisty, półbłoniasty: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień przywodziciel wielki: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień podkolanowy: rozcieranie.
- Mięsień brzuchaty łydki: głaskanie, rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięsień prostownik grzbietu (mięsień najdłuższy i pasmo biodrowo-żebrowe): głaskanie, przemieszczanie rolowanie, rozcieranie, ugniatanie.
- Mięśnie pochyłe: rozcieranie.
- Więzadło krzyżowo-guzowe: głaskanie, rozcieranie.
Zaburzenie rozkładu napięcia w tym układzie może prowadzić do:
- bólu po stronie przyśrodkowej kolana (z powodu wzmożonego napięcia mięśni przy- wodzących oraz półbłoniastego i półścięgnistego; dodatkowo okolica przyśrodkowa kolana jest ukrwiona przez gałązkę stawową tętnicy udowej, której funkcja jest zależna od stanu napięcia spoczynkowego mięśnia przywodziciela wielkiego),
- zwiększenia napięcia mięśni pochyłych (będących przedłużeniem mięśnia biodrowo- -żebrowego), co prowadzić może do zaburzenia przepływu krwi w obrębie tętnicy podobojczykowej i żyły podobojczykowej,
- bólu z tyłu kolana (z powodu napięcia mięśnia podkolanowego),
- bólu w okolicy kości krzyżowej i kolca biodrowego tylnego górnego, szczególnie podczas skłonu,
- bolesności na dolnych żebrach, w miejscu przyczepu pasma biodrowo-żebrowego,
- bólu w okolicy potylicznej głowy.
- tendencji do napadowego kurczu w łydkach i uczucia zimnych stóp, związanych ze zmniejszeniem przepływu krwi przez naczynia przebijające się przez kanał przy- wodzicieli, lub w konsekwencji zwiększenia tonusu mięśnia płaszczkowatego, przez który przebija się tętnica piszczelowa tylna,
- bólu okolicy wyrostków poprzecznych czterech dolnych kręgów szyjnych,
- zaburzenia funkcji nerwów splotu ramiennego, tętnicy podobojczykowej i żyły podobojczykowej, biegnących pomiędzy mięśniami pochyłymi,
- bólu w obrębie kręgosłupa,
- bolesności na żebrach i mostku (spowodowanej wzrostem napięcia mięśni dźwigaczy zeber i zaburzeniem funkcji nerwów międzyżebrowych, które przechodzą pod tymi mięśniami).
Zasady masażu tensegracyjnego
Główny zasady masażu tensegracyjnego:
- Zasada warstwowości – zastosowanie technik na struktury położone głębiej lub bardziej powierzchownie zależne jest od stanu pacjenta. Ostre dolegliwości wymagają technik powierzchownych, natomiast dolegliwości mniej nasilone pozwalają na zastosowanie głębszych technik.
- Zasada dozowania bodźca – dobór technik oraz ich intensywności zależny jest od stanu pacjenta. Podczas masażu tensegracyjnego nie należy prowokować nasilania dolegliwości bólowych, a wręcz przeciwnie (należy dążyć do ich wyciszania).
- Zasada kolejności opracowywania struktur – w stanach dużego nasilenia dolegliwości bólowych, terapia rozpoczyna się od opracowania tkanek wykazujących mniejsze nasilenie pod kątem napięcia i bólu. W stanach łagodniejszych opracowany powinien zostać cały układ mięśniowo-powięziowo-więzadłowy.
- Zasada kierunkowości – podczas masażu tensegracyjnego techniki wykonywane są zgodnie z przebiegiem naczyń żylnych i limfatycznych.
Zasady wykonywania masażu tensegracyjnego (Monika Gwardzik):
- Przed przystąpieniem do zabiegu należy przeprowadzić wywiad oraz badanie palpacyjne.
- Dobór metodyki działania zależy od wyników badania palpacyjnego.
- Badanie palpacyjne przeprowadza się w pozycji leżenia przodem, natomiast terapię w pozycji leżenia bokiem.
- Masaż wykonuje się na odsłoniętej okolicy, reszta ciała powinna być przykryta.
- Pozycja pacjenta powinna zapewniać pełne rozluźnienie tkanek nie tylko tych, które będą w danym monecie masowane, ale także tych, które mają z nimi kontakt struktural- ny (zarówno bezpośredni, jak i pośredni).
- Pozycja musi również zapewniać właściwy przepływ krwi i chłonki zarówno w miejscach masowanych, jak i tych narażonych na możliwy ucisk naczyń.
- Podczas diagnostyki stosuje się pozycję leżenia przodem, a podczas terapii pozycję leżenia bokiem, tyłem i przodem. Pełny opis pozycji ułożeniowych znajduje się na stronach 50-59.
- Masaż obejmuje opracowanie poszczególnych mięśni, pasm, więzadeł i powięzi, dla- tego do prawidłowego przeprowadzenia zabiegu niezbędna jest doskonała znajomość topografii struktur anatomicznych.
- Na zakończenie masażu ponownie przeprowadza się badanie palpacyjne w celu oceny efektywności działania. Punkty nadal wykazujące bolesność należy jeszcze miejscowo opracować.
- Masaż przeprowadza się 1-2 razy w tygodniu, ilość zabiegów zależy od efektu terapii.
Bibliografia
- Krzysztof Kassolik i Waldemar Andrzejewski. Masaż tensegracyjny. - Wrocław: MedPharm, 2014.
- Andrei Zhalevich. ŚWIATOROZUMIENIE. Poszukiwanie głębokich znaczeń, odkrycie pierwotnych przyczyn i wyższych przeznaczeń. - Wrocław: Zhalevich.Com, 2023 r.
- Monika Gwardzik. Masaż - teoria i praktyka. Podręcznik dla masażystów i fizjoterapeutów. - Warszawa: ESAN, 2016.
- Andrzejewski W., Kassolik K. Ocena palpacyjna pacjenta w masażu tensegracyjnym. Fizjoterapia, 4/2009.
- Kassolik K., Andrzejewski W. Masaż tensegracyjny. Fizjoterapia, 1/2010.
- Kassolik K., Andrzejewski W., Trzęsicka E., Charlton G. Anatomiczne uzasadnienie wykorzystania zasady tensegracji w masażu / Fizjoterapia Polska, MEDSPORTPRESS, 2007; 3(4); Vol. 7, 332-343.
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Tensegracja
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Tensegrity
- https://zpe.gov.pl/a/masaz-tensegracyjny/D1E4B9jIX#3
- https://zpe.gov.pl/a/i-uklad-masazu-tensegracyjnego/DUEqKoCjT
- https://zpe.gov.pl/a/ii-uklad-masazu-tensegracyjnego/DbLq4ySZt
- https://zpe.gov.pl/a/iii-uklad-masazu-tensegracyjnego/D1C1OhFoG
- https://zpe.gov.pl/a/iv-uklad-masazu-tensegracyjnego/DD4uLWLSB



