‡2 ᚯГУТАРКА ПРА ГУТАРКУ (2 ЧАСТКА)ᚬ

Гэтая гутарка з’яўляецца прадаўжэннем нашай першай гутаркі пра гутарку.
У нашых тлумачальных слоўніках слова «гутарка» (gutarka) мае цэлы шэраг значэнняў:

• Гутарка – дзелавая або сардэчная размова.
• Гутарка – лекцыя, даклад, паведамленне, артыкул, допіс, разлічаныя на абмен думкамі прысутных.
• Гутарка – літаратурны твор, пабудаваны ў форме дыялогу.
• Гутарка – ліраэпічны жанр літвінскага-крывіцкага фальклору, у якіх розныя сітуацыі адлюстроўваюцца ў форме маналогу ці дыялогу.
• Гутарка – дыскурс, кантэкст, тэмат, накірунак, сутнасць, сэнс размовы (як кажуць, аб чым гутарка?).

Многія навукоўцы зцвяржаюць, што у падставе ўсіх моваў інда-еўрапейскай сям’і ляжыць санскрыт (яму, канешне, мы прысвецім асобную гутарку, а можа нават і не адну).
А тут скажам, што менавіта дзякуючы санскрыту можна расшыфраваць этымалёгію (паходжанне) ці адкрыць першаснае значэнне вельмі шмат якіх словаў еўрапейскіх моваў. Таму што слоўнікі еўрапейскіх моваў маюць вельмі значную частку санскрыцкіх ці агульна індаеўрапейскіх каранёў. І чым больш старажытныя мовы – тым больш у іх каранёў агульных з санскрытам. Напрыклад, лічыцца, што 40% словаў сучаснай рускай мовы мае санскрыцкія карані. Каля 70% літоўскіх словаў таксама бярэ паходжянне з санскрыту. Што датычыйцца нашай мовы, то тут сітуацыя яшчэ больш цікавейшая, але аб гэтым таксама, як-небудзь у іншы раз.

А зараз жа вернемся да слова “гутарка”! На санскрыце слова гутарка (Gutarka) можна напісать गुतर्क і менавіта дакладна такога слова ў санскрыце я не знайшоў. Але вось, што вельмі цікава. Звярніце, калі ласка, увагу! “Гу+Тарка” (Gu+Tarka).

Частка “Гу” (Gu – गु) на сансрыце азначае нешта цёмнае, невядомае, схаванае, зачыненае, захоўваемае ў сакрэце, таемнае, таямнічае і нават містычнае. І паходзіць “Гу” (Gu – गु) ад скарочанага गुह्य (guhya), што азначае “сакрэт ці вышэйшы сакрэт” (supreme secret), “эзатэрыка” (esoteric), “эзатэрызм” (esoterism), “загадкавы, містычны” (mysterious); “тайна, містэрыя” (mystery). Такі ж сэнс “таемнасці, містычнасці” частка “Гу” (Gu – गु) надае, напрыклад, і словам: “гуру” (गुरु – Guru – той, хто разганяе цемру [невуцтва, раз’ясняе невядомае]) ці “гуна” (गुण – guṇa – унутраная сутнасць, якасць, рыса, характэр).
Нават у нашых словах адчуваецца падобны ўплыў: гушча, гушчар, густы, гумно, гулта, гуз, гума, гута, гуталін, гуля.
І адначасова, як імпульс раскрыцця якасці (знутры вонкі): гук, гул, гуслі, гудок, гудзець, гула, гулі, гульба, гучны…

Слова ж “Тарка” (तर्क – tarka) перакладаецца з санскрыта, як логіка (logic), дактрына логікі (doctrines of logic), разважанне (ratiocination), меркаванне (judgement), дапушчэнне ці дагадка (hypothesis), (гіпатэтычны) аргумент (hypothetical argument), абвяржэнне (confutation), голас розуму альбо здаросы сэнс (sound reasoning), ці проста розум (reason).

У Веданце (वेदान्त – Vedānta) лічыцца, што для выкарыстання таркі (तर्क – tarka – розум) ёсць толькі тры годныя мэты. Тарку ці розум у першую чаргу трэба выкарыстоўваць:

• Каб высветліць сапраўдны сэнс Свяшчэнных трактатаў, якія з’яўляюцца нашай адзінай крыніцай ведаў аб Дхарме (Касмічным Законе, Вышэйшай Мудрасці) і Брахмане (Бастве, Вышэйшым Розуме Сусвету).
• Каб пазбавіцца ад сумневаў, супярэчнасцей і супрацьлеглых перакананняў.
• Каб пераканаць нас у верагоднасці існавання таго, што трэба ведаць, гэта значыць, Брахмана (Бога).

І у некім сэнсе санскрыцкае слова “тарка” (तर्क – tarka) нагадве нашае слова “тарка” (прылада, якой труць агародніну на салат). Можна церці агародніцу, а можна “церці” звесткі, веды, дадзеныя, задачы, загадкі, дагадкі… Нашыя людзі нават часта кажуць: “трэба перацерці” – у сэнсе перагаварыць, абмеркаваць ці разам абдумаць.

Вось яшчэ, у якіх санскрыцкіх паняццях прысутнічае корань “тарка” (तर्क – tarka):

• Тулятарка (तुल्यतर्क – tulyatarka) – перакананне праз параўнанне (persuasion through comparison), выснова з падабенства (“inference from similitude), разважанне на аснове параўнальнага (reasoning from the comparables).
• Дустарка (दुस्तर्क – dustarka) – ілжывыя развагі (false reasoning), няправільныя развагі (wrong reasoning).
• Вітарка (वितर्क – vitarka) – ўспрыманне і сачэнне за аб’ектам медытацыі.
• Пратарка (प्रतर्क – pratarka) – дагадка, здагадка, здогад, згадка, здагадлівасць, дапушчэнне, меркаванне, думка, дадумка, домысел (guess, supposition, conjecture, congecture), заключэнне, высновы, вынік (conclusion).
• Сатарка (सतर्क – satarka) — разбіраецца ў развагах (versed in reasoning), уважлівы (considerate), маючы аргументы або развагі (having argument or reasoning), дасведчаны ў спекуляцыях (skilled in speculation), асцярожны (cautious).
• Саттарка (सत्तर्क – sattarka) – інтуітыўная містычная логіка, заснаваная на ўнутраным інтуітыўным перажыванні звышсвядомага стану і здольная апераваць катэгорыямі, якія неўкладаюцца ў звычайныя (навуковыя, рацыянальныя) лагічныя ўяўленні, яна вольна можа выходзіць за рамкі агульнапрынятых паняццяў часу, прасторы, прычыннасці, любой абумоўленнасці і так далей. З пункта гледжання штодзённай логікі Саттарка (सत्तर्क – sattarka) з’яўляецца “ірацыянальнай”, “звышпрыроднай”, “цудам”, “дзівам” і гэтак далей.
• Кутарка (कुतर्क – kutarka) — сафістычны або памылковы аргумент (sophistical or fallacious argument), неартадаксальнае вучэнне (a heterodox doctrine), вальнадумства (free thinking), сафістычны спосаб дыскутаваць (a sophistical mode of arguing), сафістыка (sophistry).

Чытача не зацікавіла гэтае сугучча: “кутарка” (kutarka) і “гутарка” (gutarka)? Гэта амаль што прамое супаденне і гучання, і напісання! Можа нашае слова “гутарка” (gutarka) паходзіць ад санскрыцкага паняцця “Кутарка” (कुतर्क – kutarka) — якое азначае “сафістыка”? А можа і наадварот: нашая “гутарка” дала некалі пачатак гэтаму санскрыцкаму паняццю? А ў часе на працягу тысячагоддзяў і ў прасторы тысяч і тысяч вёрст першы гук і літара крышачку змяніліся? Тым больш, што мы маем цэлы шэраг назіранняў, што не нашая мова пайшла ад санскрыту, а санскрыт паходзіць ад нашай мовы, таму што растлумачвае вельмі добра этымалогію ([сэнсавае] паходжанне) многіх санскрыцкіх ведыйскіх паняццяў! Ну, але пра гэта будзем гутарыць ў іншыя разы.

Заходні філасоўскі тэрмін “Сафістыка” (sophistry), які адпавядае санскрыцкаму ведычнаму паняццю “Кутарка” (कुतर्क – kutarka) і, магчыма, звязанна з нашым “гутарка” (gutarka) — паходзіць ад старажытна-грэцкага слова “Сафія” (σοφία), якое азначае – “майстэрства, веды, мудрасць” ці “імя багіні мудрасці”.

Першапачаткова і значальна ў Старажытнай Грэцыі сафістыка была навукай сумеснага пошуку адказаў на важныя пытанні і рашэння складаных задач ці майстэствам адкрыцця ісціны і здабыцця мудрасці, выкарыстоўваючы метады логікі (арганізацыі мыслення) пад час вядзення размовы (гутаркі). Але з часам, як гэта часта бывае, сафісты забыліся пра значальнае прызначэнне сафістыкі і сталі выкарыстоўваць яе метады не для покуку ісціны, адкрыцця глыбіннай сутнасці і вышэўшых сэнсаў, а выключна для перамогі ў спорах (дэбатах, дыскусіях і дыспутах). Менавіта для перамогі, прычым любымі сродкамі, скажаючымі ісціну і здаровы сэнс (логіку). Так сафістыка пачала выкарыстоўвацца не для пошуку і адкрыцця ісціннага (аб’ектыўнага, існага і рэчаіснага), а для доказу свайго (суб’ектыўнага, часта памылковага і скажоннага) і пераканання ў гэтым іншых (красамоўных перамог на форуме, ў сенаце, пад час вучоных спрэчак і так далей). Таму сёння сафістыка мае цэлы шэраг скажонных тлумачэнняў часта з вельмі негатыўнымі адценьнямі (канатацыямі):

• Сафістыка – уменне даказаць не рэальнае, а жаданае.
• Сафістыка – прымяненне сафізмаў (лагічных выкрутаў [уловак] і хітрых выдумак) у дыскусіі.
• Сафістыка – падмена паняццяў, змешванне значэнняў тэрмінаў, прыняцце ілжывых пасылак за сапраўдныя.
• Сафістыка – доказ загадзя ілжывага.
• Сафістыка – наўмыснае скажэнне ісціны і так далей.

Для гэтага выкарыстоўваюцца сафізмы або спецыяльныя хітрыкі:

• Фармальна ўяўнае правільным, але ілжывае па сутнасці выснова, заснаваная на наўмысна няправільным падборы зыходных палажэнняў.
• Складаная развага, часам наўмысна заблытаная (шматслоўём і красамоўем) з мэтай паказаць разумовую перавагу або ўвесці ў зман.
• Памылковае разважанне, няправільны аргумент, часта заснаваны на наўмысным, свядомым парушэнні правіл логікі (арганізацыі мыслення).

Прычым такую ж негатыўную афарбоўку сафістыка атрымала не толькі ў заходней, але і ў ведычнай філасофіі. Але ж ці была сафістыка такой заўсёды? Ці магло прызначэнне майстэрства, якое насіла ў сваім карані імя багіні мудрасці “Сафія” (σοφία), заключацца ў уменні ашукваць у спорах і даказваць ілжывае? Упэўнены, што не! Таму, што багіня мудрасці “Сафія” (σοφία) непасрэна звязана з ісцінай, яснасцю і святлом.

Гэта ж самае, думаю, што датычыцца і санскрыцкага ведычнага паняцця “Кутарка” (कुतर्क – kutarka) сугучнага з нашым словам “гутарка” (gutarka). Як, мы ўжо казалі, у корані гэтага слова ляжыць “Тарка”, што літаральна перакладаецца з санскрыта, як “логіка”. Але гэта не толькі “логіка”, але і нешта значна большае! Бо “Тарка” (तर्क – tarka) таксама сэнсава і гукава звязана з словамі “Тара” (तारा – Tārā) і “Тарака” (तारक – Tāraka) , што ў абодвух выпадках літаральна азначае «зорка», «свяціла», «сонца».

І увага! Грэцкая “сафістыка” (sophistry) мае ў корані імя багіні мудрасці “Сафія” (σοφία). І санскрыцкая “кутарка” (сугучнае слову “гутарка”) таксама мае ў корані імя багіні, толькі ўжо Тары.

Тара (तारा – Tārā) – у ведыйскай традыцыі гэта адна з Дзесяці Махавідзьяў (багіняў Вышэйшай Мудрасці ці Абсалютнай Ісціны), жонка Bṛhaspati (планеты мудрасці). У Тыбеце Тару альбо Арыя Тару (Ārya Tārā) называлі “ратаўніцай, вызваліцелькай” ці “той, якая пераводзіць на другі бок ракі рэчаіснасці”. Адпаведнік Багіні Тары існуе практычна ў кожнай культуры. Адгалоскі імя Тара можна пачуць і ў гучанні іх імёнаў.

Прыслухайцеся, калі ласка. Лацінская Тэрра (Маці Зямля) і Тарамата (Маці Тара) ў Афінах. У старажытных галаў – Таранус (зорка Юпітэр, даруючая мудрасць). Гэта і прарадзіцелька друідаў ірландская багіня Тара Хіл. Гэта і Тар – багіня мудрасці, пра якую распавядае старажытная фінская сага. Гэта і Тарахума, якой пакланяліся паўднёваамерыканскія індзейцы і афрыканская Нуін Тара (Дачка Зоркі). Гэта і кітайская ІшТар (багіня, якая ўпала на зямлю з зоркі або іншай планеты і падарыла людзям мудрасць).
Гэта і германская ОсТара, і арамейская Атаргата альбо Тарата, і вавілонская, аккадская і шумерская Аштар (Іштар, Эштар). Некаторыя кажуць, што Тара была багіняй і ў скіфаў, і ў славян. І ва ўсіх народаў гэтыя багіні ці, дакладней, гэтая багіня дапамагала людзям не толькі ў свецкіх справах, але ў самую першую чаргу былі пуцяводнай зоркай у справах духоўных.

У тыбецкай бонскай іконаграфіі багіня Тара мае 21 образ (малодных Тараў) і разам з самой галоўнай Тарай – гэта адпавядае 22-м старэйшым арканам (літаральна “тайнам, таямніцам, сакрэтам”) T.A.R.O. – старажытнай усходняй філасоўскай сістэмы пошуку мудрых рашэнняў складаных жыццяважных задачаў.

Тут таксама хочыцца ўзгадаць нашыя крывічскія словы “тарабаніць, таратарыць, таратуха”, адно з значэнняў якога “бубнець, шумець”. Але невядома, якое зачэнне ў яго было тысячы гадоў назад…
Ці яшчэ, напрыклад, старажытнія крывічскія словы “тарча” (шчыт – ахоўвае, абараняе) і “тар” (тратва ці плыт – перапраўляе на другі бераг). Адразу ўспамінаецца багіня Тара, якая ахоўвае, ратуе і перапраўляе на іншы бераг ракі рэчаіснасці.

Таму, калі падсумаваць усё сказанае пра значэнні санскрыцкай часткі “Гу” (Gu – गु) і ведыйскага паняцця “Тарка” (तर्क – tarka), пра сугучнае “Кутарка” (कुतर्क – kutarka) і значальнае значэнне грэцкага тэрміну “сафістыка” (sophistry), то, лічу, што можна і значна паглыбіць разуменне ўнутранага сэнсу нашага слова “гутарка”.

Атрымліваецца, што слова гутарка (gutarka) – можа мець наступныя сэнсы:

• Гутаркі – сумесныя размоўныя пошукі ісціны, сутнасці, глыбіннага сэнсу (навуковыя спрэчкі, дыспуты, дыскусіі, дэбаты, дыялогі).
• Гутаркі – размовы аб таемнай мудрасці, здаровым сэнсе, вышэйшых прызначэннях (людзей, рэчаў, з’яваў).
• Гутаркі – сумесныя разважанні аб скрытай ці эзатэрычнай логіцы таго, што адбывалася некалі, адбываецца цяпер ці чакае ў будучыні.
• Гутаркі – пошукі адказаў на важныя пытанні і рашэнне складаных задач дзякуючы абмену меркаваннямі.
• Гутарка – калектыўнае будаванне дапушчэнняў ці дагадак наконт нечага невядомага, разгадка загадкавага.
• Гутаркі – аб’яднаныя разумовыя намаганні ў пазнанні рэчаістасці, дзякуючы сумесным разважанням, абмену звесткамі, ведамі і досведам.
• Гутарка – сумеснае праясненне сітуацыі, разсяванне сумневаў і супрацьлеглых перакананняў.
• Гутарка – групавое вольнадумства, пераасэнсаванне агульнапрынятага.
• Гутарка – вольныя разважанні, меркаванні, абмеркаванні, дагадкі.

© Андрэй Жалевіч. ᚯГУТАРКІ З СУСВЕТАМᚬ